Wie regelt de uitvaart? Had vader eigenlijk een testament? Wat staat er in dat testament? Wat betekent dat eigenlijk? Hoe moeten we aanvaarden? Wat is het verschil tussen beneficiair aanvaarden en zuiver aanvaarden? Hoe gaan we dit regelen?

Het overlijden van een naaste is altijd een verdrietige gebeurtenis. Al het geregel dat vervolgens aan de orde is, kan je soms koud op je dak vallen. En toch is het zaak om goed te realiseren dat er direct na het overlijden al rechten en verplichtingen ontstaan. De notaris kan behulpzaam zijn, maar juist bij conflicten heeft u een goede erfrecht advocaat nodig. Iemand met verstand van zaken en gevoel voor verhoudingen. Op deze pagina informeer ik u over de te nemen stappen na een overlijden. En omdat erfrecht echt een juridisch vakgebied is, licht ik een aantal termen toe die u tegen zult komen. U staat er niet alleen voor. Bij het maken van de keuzes sta ik u graag bij.

Stappenplan afwikkeling nalatenschap

Naast het informeren van alle nabestaanden, blokkeren van de bankrekeningen (let op creditcards!), op de hoogte brengen van de de verzekeraars, de aangifte van het overlijden bij de gemeente en alle meer praktische punten, zijn er een aantal belangrijke stappen te zetten in de afwikkeling van een nalatenschap. Iedere afwikkeling staat op zich uiteraard, maar in hoofdlijnen zijn de volgende stappen goed aan te houden.

Stap 1A: Is er een testament?

Om de erfenis af te kunnen handelen, moet bekend zijn wie de erfgenamen zijn. De erfgenamen zijn immers verantwoordelijk voor de afwikkeling van de erfenis. Wie erfgenaam is, blijkt uit het testament. Bij het Centraal Testamentenregister in Den Haag (Postbus 19398, 2500 CJ Den Haag) kan nagevraagd worden of er een testament is opgemaakt en zo ja, bij welke notaris. Voor deze aanvraag is de overlijdensakte nodig. Bij de notaris is vervolgens een kopie van het testament op te vragen. In dit testament worden niet alleen de erfgenamen benoemd, maar staan mogelijk wellicht meer aanwijzingen van hoe met de nalatenschap moet worden omgegaan. Deze aanwijzingen zijn bepalend voor hoe de nalatenschap moet worden verdeeld.

Stap IB: Is er geen testament?

Als er geen testament is, dan wijst de wet de erfgenamen aan. Uit de wet spreekt de zogenaamde ‘verzorgingsgedachte’: de overledene laat zijn echtgenoot verzorgd achter. Dat betekent dat op grond van de wet de langstlevende echtgenoot automatisch alle goederen (zowel de baten als de schulden) krijgt. De kinderen krijgen dan een vordering op de langstlevende, ter hoogte van hun erfdeel. Deze vordering hoeft pas door de langstlevende ouder te worden voldaan bij faillissement, schuldsanering of overlijden. Het kind zal met andere woorden het overlijden van de langstlevende ouder moeten afwachten. Pas dan kan zijn erfdeel worden vastgesteld.

Na het overlijden van de langstlevende ouder vallen de vorderingen van de kinderen op deze ouder weg, omdat de kinderen als erfgenaam onder algemene titel de schuldenaar opvolgen. Deze wettelijke verdeling is niet aan te tasten door de kinderen, ook al zou de langstlevende echtgenoot geen behoefte hebben aan verzorging. Juist vanwege de verzorgingsgedachte kan de langstlevende echtgenoot al het vermogen opmaken, zonder hierover verantwoording aan de kinderen af te hoeven leggen. Stel nu dat de langstlevende echtgenoot deze verdeling ongedaan zou willen maken, dan dient hij/zij dit binnen 3 maanden na het openvallen van de nalatenschap kenbaar te maken. Het bedrijf kan dan alsnog aan het kind worden overgedragen. Deze toedeling is vrij van overdrachtsbelasting.

Stap 2: Aanvaarden?

Erfgenamen hebben de keuze om de nalatenschap zuiver te aanvaarden, te verwerpen of beneficiair te aanvaarden. Wat betekent dat? De wijze van aanvaarden heeft grote consequenties, met name als uit de afwikkeling vervelende verrassingen rollen zoals schulden. Denk dus goed na voordat u een keuze maakt! Meer keuzes dan of zuivere of beneficiaire aanvaarding dan wel verwerpen zijn er niet. Het is met andere woorden niet mogelijk om voor een klein gedeelte de nalatenschap te aanvaarden. Het is ook niet mogelijk om op je keuze terug te komen.

Zuivere aanvaarding betekent dat u volledig in de voetsporen van de erflater treedt, zowel wat het vermogen als de schulden betreft. U volgt de erflater op in al zijn rechten en plichten en bent daardoor ook aansprakelijk in uw privé vermogen. Beneficiaire aanvaarding beschermt u tegen onverwachte schulden: u aanvaardt de nalatenschap alleen voor zover het saldo van de nalatenschap positief is. De vereffeningsprocedure moet worden gevolgd om tot afhandeling te komen. Verwerping betekent dat u niets uit de nalatenschap zou willen ontvangen. U heeft daar zo uw redenen voor. Uw aandeel in de nalatenschap gaat over op de volgende rechthebbende.

Onder de definities van de wijzen van aanvaarding leg ik u meer uit over hoe u kunt aanvaarden en binnen welke termijn.

Stap 3: De volmacht / executeur

De erfgenamen zijn samen verantwoordelijk voor de afwikkeling van de erfenis. Ze moeten dus ook samen alles regelen. Om te voorkomen dat steeds alle erfgenamen hun handtekening moeten zetten of samen naar de bank te gaan, kan één erfgenaam worden aangewezen om de erfenis af te wikkelen. Dat kan door middel van een volmacht. Ook een buitenstaander kan deze rol op zich nemen. Als de overledene een testament had, heeft hij mogelijk een executeur aangewezen. Een deel van de afwikkeling van de erfenis moet dan door de executeur gebeuren. De executeur moet zijn taak wel bij de notaris aanvaarden. Na aanvaarding is de executeur bevoegd over de goederen van de nalatenschap te beschikken. De erfgenamen zijn dat niet: zij zijn door de benoeming van executeur beschikkingsonbevoegd geworden. Verstandig is om de kosten die gemaakt worden in het kader van de uitoefening van de volmacht dan wel executele te overzichtelijk bewaren.

Stap 4: De verklaring van erfrecht

Zodra de bank bekend is met het overlijden, blokkeert de bank de bankrekening van de overledene. Met een verklaring van erfrecht voor een gevolmachtigde of een verklaring van executele is het voor de bank duidelijk dat de bank met een bevoegd persoon te maken heeft die namens de erfgenamen financiële handelingen kan verrichten. Ook verzekeraars of uitkeringsinstanties vragen om deze verklaring, voordat een verzekering tot uitkeer komt.

Stap 5: Regelzaken

Vervolgens komen de regelzaken aan de orde. Alle lopende abonnementen (van verenigingen, kranten, tijdschriften) en verzekeringen van de overledene moeten worden opgezegd. Het is zaak de bankpasjes te verzamelen, de post te regelen, een overzicht te krijgen van de bankrekeningen, het salaris, de hypotheek, het pensioen dan wel de uitkeringen. Via www.slapendetegoeden.nl kan worden nagegaan welke banktegoeden de overledene had. De werkgever, de verzekeringsmaatschappij en de gemeente moeten worden geïnformeerd. Is er sprake van een eigen woning, dan kan het raadzaam zijn om de verklaring van erfrecht in te schrijven in het Kadaster. Zo weten anderen wie bevoegd is. Is er een huurwoning, dan moet de verhuurder op de hoogte gebracht worden. De achterblijvende partner kan vaak het huurrecht van de woning overnemen. Als de overledene in een verpleeghuis verbleef, dan moet de kamer meestal op korte termijn worden ontruimd. Een belangrijke vraag is ook of er een uitvaartverzekering is. De persoon die de opdracht voor de uitvaart geeft, is ook de persoon die aansprakelijk wordt gehouden voor de kosten. Let hier op, het is uitermate vervelend als hierover onenigheid gaat ontstaan.

Stap 6: De inboedel

De erfgenamen moeten de inboedel verdelen, of – als ze dat willen – verkopen. Soms levert dit problemen op. Sommige spullen hebben voor de erfgenamen een emotionele waarde. Ook vinden erfgenamen vaak dat zij terug moeten krijgen wat ze ooit aan de overledene cadeau hebben gedaan. Om toch tot een goede verdeling te komen is het belangrijk om vooraf goede afspraken te maken waar iedereen achter staat. Lukt dat niet, dan kan er ook geloot worden.

Stap 7: De eigen woning

Als er een koopwoning is, zijn er twee mogelijkheden:

  1. een van de erfgenamen gaat er wonen. Hij of zij moet dan de andere erfgenamen uitkopen.
  2. geen van de erfgenamen gaat er wonen. Dan moet het huis te koop worden gezet. De erfgenamen ondertekenen allen de opdracht aan de makelaar om de woning te verkopen.

Stap 8: De belastingen

De belastingdienst stuurt na het overlijden zo snel mogelijk een aangifteformulier voor de inkomstenbelasting (F-biljet) naar de erfgenamen. Over het lopende jaar moet tot het moment van overlijden over het inkomen van de overledene met de belastingdienst worden afgerekend. De betaalde inkomstenbelasting mag je in mindering brengen bij de aangifte voor de belasting. Over het bedrag dat de erfgenamen krijgen moet belasting worden betaald. Deze belasting heet erfbelasting. Een aangifteformulier wordt door de belastingdienst ongeveer vier maanden na het overlijden aan de erfgenamen verstrekt en moet binnen acht maanden na het overlijden worden ingevuld en ingediend. Uitstel is mogelijk. Zorg ervoor dat u deskundige hulp inschakelt bij de aangifte bij de belastingdienst, zoals een notaris.

Stap 9: De verdeling

Aan het eind van de rit, als alle rekeningen van de overledene zijn betaald, de belastingen zijn afgehandeld, de goederen van de overledene zijn verdeeld en er alleen nog een bepaald tegoed op de bankrekening van de overledene staat, kan de verdeling voor de erfgenamen gemaakt worden. De gevolmachtigde / executeur maakt een overzicht van de bezittingen (woning, auto, caravan, grond etc.) en de schulden (leningen, nog te betalen inkomenstenbelasting, hypotheken). Van belang is dat de waarde objectief wordt vastgesteld. Soms is een taxateur nodig, met name richting de Belastingdienst zodat de fiscus de waarde eventueel kan nagaan. De erfgenaam die de erfenis heeft afgehandeld (de gevolmachtigde) maakt een overzicht waarin staat hoeveel iedere erfgenaam krijgt. Bij dit overzicht moet je rekening houden met verkrijgingen (bijvoorbeeld de waarde van de verkregen inboedelgoederen) die de erfgenamen al hebben ontvangen. Als alle erfgenamen akkoord gaan met het verdelingsoverzicht, kunnen de erfdelen worden uitbetaald en kun je de bankrekening van de overledene opheffen.

Definities

  • Beneficiair aanvaarden: Als onzeker is of de nalatenschap negatief of positief is, kunt u door middel van de beneficiaire aanvaarding de nalatenschap accepteren alleen als er een positief saldo is. Een negatief saldo wordt niet op de erfgenamen verhaald. U aanvaardt beneficiair door een verklaring bij de rechtbank af te leggen. De kosten hiervoor bedragen iets meer dan € 100,--. Het voordeel van deze manier van aanvaarden is dat een schuldeiser  de schulden niet op de erfgenamen verhalen als deze hoger zijn dan de totale erfenis.
  • Erfbelasting: eenmalige belasting die wordt geheven door de fiscus over de warde van alles wat u krijgt door het overlijden.
  • Erflater: persoon die overlijdt
  • Erfgenamen: in eerste instantie de partner en de kinderen van de overledene. Is er geen sprake van een partner of kinderen, dan erven de ouders, broers en zussen van de overledene. Zijn er geen ouders of broers of zussen of afstammelingen daarvan, dan gaat de nalatenschap naar de grootouders. Tot slot erven de overgrootouders. Hier geldt de regel van de plaatsvervulling. In een testament kan van deze wettelijke bepalingen worden afgeweken en kunnen kinderen bijvoorbeeld ook onterfd worden. Ook is het mogelijk dat de aanspraak van een kind wordt beperkt, dus kleiner is dan hij/zij op basis van de wet recht op zou hebben. De persoon die het testament laat opstellen is hier volledig vrij in.
  • Executeur: vaak voor de erflater in diens testament aangewezen voor specifieke taken, maar in het algemeen de persoon die de bezittingen van de overledene beheert in het belang van de erfgenamen. De persoon die benoemd is, moet deze taak nog wel aanvaarden. Dat doet hij door een verklaring bij de notaris af te leggen: de verklaring van executele. Op grond van de wet heeft de executeur recht op een vergoeding die gelijk is aan 1 % van het vermogen van de erflater op de dag van het overlijden. In het testament kan hiervan afgeweken zijn. De executeur moet aan het einde van zijn taak rekening en verantwoording afleggen aan de erfgenamen.
  • Gevolmachtigde: de door de erfgenamen aangewezen persoon die bepaalde zaken afhandelt. Deze volmacht wordt door de notaris opgesteld.  
  • Kinderen: in juridisch opzicht zijn de ‘eigen’ kinderen automatisch erfgenaam van hun ouders. Datzelfde geldt voor geadopteerde kinderen. Pleegkinderen en stiefkinderen moeten in het testament worden genoemd, willen zij erfgenaam worden. Na erkenning van een kind door de vader ontstaat er een erfrechtelijke aanspraak. Halfbroers en halfzussen erven van dezelfde ouder, maar in een andere ‘verdeelsleutel’.
  • Legaat: bepaling in het testament waarin erflater vastlegt wat er met bepaalde goederen moet gebeuren. Deze handelingen komen bij vaststelling van de verdeling over de erfgenamen als laatste aan de beurt. Eerst moeten alle schulden uit de nalatenschap worden voldaan. Het gaat dan om de begrafeniskosten, de kosten van de executele en de vereffening. Is het saldo van de nalatenschap niet voldoende om de legaten te voldoen, dan wordt het legaat naar evenredigheid verminderd. De erfgenamen zijn gehouden het legaat op te volgen. De persoon aan wie het legaat is nagelaten, is niet per se een erfgenaam. Het kan ook samenvallen, doordat aan een erfgenaam een bepaald legaat wordt nagelaten.
  • Legitieme portie: Dit is de minimale aanspraak op het saldo van de nalatenschap, afhankelijk van de positie in de familie en de gedane schenkingen. Het gaat altijd om een aanspraak in geld, niet op goederen. Iemand die in het testament onterfd is, heeft in elk geval nog aanspraak op de legitieme portie.
  • Plaatsvervulling: Wanneer een kind al is overleden of een erfgenaam verwerpt de nalatenschap, dan gaat diens deel naar zijn kinderen.
  • Recht van beraad: In Nederland heb je drie maanden de tijd om een keuze te maken in de wijzen van aanvaarding. Dit wordt het recht van beraad genoemd.
  • Testament 
  • Vereffening: Als (een van de) erfgenamen de nalatenschap beneficiair heeft aanvaard, moet de vereffeningsprocedure worden gevolgd. Dat betekent dat er een boedelbeschrijving moet worden opgemaakt en deze moet bij de rechtbank worden ingediend. De rechtbank van het gebied waar de verklarng van beneficiaire aanvaarding is afgelegd, is de bevoegde rechtbank. Vervolgens moeten de schuldeisers worden opgeroepen. Als nodig, kunnen bezittingen worden gekocht om schulden te voldoen. De schulden kunnen vervolgens worden voldaan. Zolang deze stappen niet zijn afgerond, kan men niet tot de verdeling komen. Dat geldt ook voor de schulden die moeten worden betaald: eerst het overzicht dan pas betalen. De kantonrechter kan – als de nalatenschap ruimschoots positief is of ruimschoots voldoende – bepalen dat van enkele stappen in de vereffening wordt afgezien.
  • Verwerping: Om verschillende redenen (emotionele, dan wel de overweging dat de nalatenschap enkel schulden bevat) kan een erfenis worden verworpen. U legt dan een verklaring af bij de rechtbank. De kosten hiervoor bedragen ruim € 100,--. U bent dan geen erfgenaam meer en draait niet op voor de schulden van de nalatenschap. Mocht toch blijken dat er een vermogen is, dan deelt u hierin niet mee. De keuze om een nalatenschap te verwerpen is onomkeerbaar. De regel van plaatsvervulling van toepassing, zodat uw kinderen als erfgenaam voor u in de plaats komen. Houdt u hier wel rekening mee.
  • Verklaring van erfrecht: notariele verklaring waarin de gegevens van de overledene zijn opgenomen en waaruit blijkt wie de erfgenamen zijn. Ook de gevolmachtigde wordt in deze verklaring genoemd. Als u de langstlevende partner bent en er is geen testament, is vaak deze verklaring niet nodig. U erft immers de nalatenschap.
  • Verklaring van executele: notariële verklaring waarin de persoon die tot executeur is benoemd, deze taak aanvaard. Deze verklaring is nodig om te kunnen handelen, zodat ook derden weten dat hij bevoegd is.
  • Zuivere aanvaarding: als er geen aanleiding is om beneficiair te aanvaarden dan wel de nalatenschap te verwerpen, aanvaardt u zuiver.  U bent dan samen met de andere erfgenamen eigenaar geworden van alle bezittingen en schulden. Deze aanvaarding vindt al plaats door een uitdrukkelijke keuze te maken, bijvoorbeeld in een akte van erfrecht, maar kan ook stilzwijgend plaatsvinden. Door stilzitten maar ook door bijvoorbeeld de inboedel te verdelen en mee naar huis te nemen, in de auto van de erflater te rijden, gebruik te maken van de pinpas kan het al zijn dat u zuiver aanvaard heeft. Het regelen van de uitvaart en het beheren van de goederen wordt niet als zuivere aanvaarding gezien.

Probleemsituaties

Niet altijd loopt de afwikkeling van een nalatenschap volgens het boekje. Er zijn veel beslissingen te nemen en de emotie speelt hoogtij: vaak een uitermate geschikte voedingsbodem voor conflicten. Langslepende discussies laaien weer op en de toch al verstoorde verhoudingen voelen nu als een open zenuw. Hoe gaat u daarmee om? Hier schets ik enkele veel voorkomende conflicten, waarin ik als advocaat een rol kan spelen om een en ander weer in goede banen te leiden:

  • ‘Stieffamiliegevaar’: de langstlevende echtgenoot hertrouwt met een nieuwe partner, die vaak ook al kinderen heeft. Hoe is het vermogen van de ‘eigen’ ouder zeker te stellen? Hoe kunnen we voorkomen dat dit vermogen naar de stieffamilie vloeit?
  • Wat te doen als de executeur zijn rol niet naar behoren vervult?
  • Wat kunnen we doen als de verdeling van al hetgeen nagelaten is oneerlijk verloopt?
  • We hebben de indruk dat er geld wordt weggesluisd, wat kunnen we doen?
  • We worden het als erfgenamen niet eens over de verdeling, wat nu?
  • Niet alle erfgenamen willen de woning verkopen, wat kunnen we doen?
Top